Wat is een dashboard eigenlijk? Stel die vraag aan tien BI-ontwerpers en je krijgt tien verschillende antwoorden. Toch weet vrijwel iedereen die autorijdt hoe een dashboard werkt. Een goed dashboard ontwerpen draait om hetzelfde principe: laten zien wat je moet weten om te kunnen handelen. Maar in Power BI bouwen we vaak iets wat in een auto onbestuurbaar zou zijn, terwijl we er wel een organisatie mee willen sturen. Wat kunnen we leren van vakgebieden die al decennia ontwerpen voor beslissingen onder tijdsdruk?
Stel je voor: alle lampjes branden altijd
In het dashboard van een auto kunnen tot wel ruim 60 lampjes zitten. Op het moment dat er iets aan de hand is, dan brandt het lampje. Ze zijn kleurgecodeerd, rood voor directe actie (handrem staat nog aan), oranje voor controle nodig (check motor) en groen om aan te geven dat er iets aan staat (dimlichten staan aan). Meestal zie je ze eigenlijk gewoon helemaal niet. Ze gaan dus pas branden als er iets aan de hand is.
Stel je nu voor dat al die lampjes altijd branden in rood, geel of groen. Laten we het nog breder trekken. In de garage worden foutcodes uitgelezen om te bepalen of er iets aan de hand is met de auto en zo ja, waar. Deze DTC, of Diagnostic Trouble Code, is vaak een letter, gevolgd door vier cijfers, die precies aangeven waar er iets mis is. Hoeveel inzicht zou je krijgen als je in je dashboard een overzicht zou hebben van al deze foutcodes, met een stoplicht erbij. Of misschien een gradient van groen naar rood. Alle informatie is beschikbaar, en juist daardoor zie je dan helemaal niets meer. Het ene lampje dat ertoe doet verdwijnt dan tussen de rest.
Wat BI-dashboards kunnen leren van de luchtvaart
In BI hebben we het woord dashboard overgenomen uit de auto-industrie, maar de ontwerpprincipes erachter blijven vaak achter. Veel dashboards lijken uiteindelijk op dat scherm vol foutcodes: twintig visuals, elk met een stoplicht, en overal kleurt wel iets rood of oranje. Alles staat er in, want dat is alle informatie waar op gestuurd wordt.
De luchtvaart kent een vergelijkbaar model, namelijk de dark cockpit: als alle systemen normaal werken, brandt er letterlijk niets. De procesindustrie en de zorg leerden dezelfde les, onder de namen alarmmanagement en alarmmoeheid. Een signaal werkt alleen als het zeldzaam is en betekenis heeft.
Ik leen graag begrippen uit de literatuur, en hier past wat je quality by omission zou kunnen noemen: de kwaliteit van een ontwerp zit vaak in wat je weglaat. Edward Tufte pleitte daar in 1983 al voor, en Antoine de Saint-Exupéry (bekend van Le Petit Prince en zelf ook piloot) schreef in 1939 over vliegtuigontwerp dat perfectie bereikt is wanneer er niets meer weg te halen valt.
Wat betekent dit voor BI? Ik denk dat het belangrijk is om af te stemmen wat er gealarmeerd moet worden als het mis gaat. Dit moet afgestemd worden met de gebruiker, en dit moet duidelijk geregistreerd worden. De gebruiker van het dashboard moet er op kunnen vertrouwen dat, wanneer er bepaalde vastgestelde grenzen worden overschreden, er een lampje gaat branden. Idealiter geeft dat lampje—een KPI, of een bar in een bar chart—ook meteen aan waar de fout zit. Net als bij de foutcode.
Welke informatie hoort altijd op een dashboard?
Dat betekent niet dat een dashboard leeg moet zijn. Je snelheid zie je altijd, net als je brandstof, en ook in een dark cockpit blijven de hoogte- en snelheidsmeters gewoon in beeld. Een goed dashboard heeft daarom twee lagen. De eerste laat continu zien waar je écht op stuurt, ook als alles volgens plan gaat. De tweede meldt zich alleen als er iets mis is. In veel BI-dashboards lopen die lagen door elkaar: alles krijgt een kleur, en de status van elk onderdeel staat permanent in beeld.
Dashboard en rapport: snel beslissen en verder analyseren
Een autodashboard ondersteunt beslissingen die je in een fractie van een seconde neemt. Daniel Kahneman noemt dat systeem 1: snel, automatisch denken dat patronen herkent. Een goed dashboard neemt het denkwerk over, zodat je aandacht bij de weg blijft.
Wil je weten waarom het motorlampje brandt, dan ga je naar de garage, waar een uitleesapparaat alle foutcodes opvraagt. De informatie was er de hele tijd, alleen stond ze niet op je dashboard. In BI is dat de analyse, het rapport of de doorklik naar de details: de plek voor systeem 2, het langzame, bewuste denken dat vergelijkt en verklaart, maar doordat je doorklikt op de foutmelding is deze pagina in elk opzicht direct relevant.
Welke lampjes branden bij jou altijd?
Bij Danetics ontwerpen we BI-producten vanuit de beslissing die ermee genomen wordt: wie moet iets doen, hoeveel tijd is er, en wat gebeurt er als het lampje gaat branden? Een eerste stap kun je vandaag al zetten. Open je eigen dashboard en kijk welke lampjes altijd branden. Als ze altijd branden, wat vertellen ze je dan nog?
